فرداى آن روز هفتاد هزار نفر از آنها كه گوساله پرستيدند ، در بيت المقدس جمع شدند ، همين كه نماز موسى و ايشان تمام شد ، موسى به منبر رفت ، و مردم به جان هم افتادند ، تا آنكه جبرئيل نازل شد ، و گفت : بايشان فرمان بده : دست از كشتن بردارند ، كه خدا توبه‌شان را پذيرفت ، چون دست برداشتند ، ديدند ده هزار نفرشان كشته شده ، و آيه « ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ ، فَتابَ عَلَيْكُمْ ، إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » ، راجع به اين داستان نازل شده است . « 1 » س 447 - در مواردى كه توبه در آنجا صحيح نيست كدامند ؟ ج - توبه كه عبارت است از برگشتن اختيارى از گناه به طاعت و عبوديت ، وقتى محقق مىشود كه در ظرف اختيار صورت بگيرد ، يعنى در عالم دنيا كه عرصهء اختيار است ، نه در عالمى ديگر كه عبد هيچ اختيارى از خود ندارد . يكى از مواردى كه توبه در آنجا صحيح نيست چون هيچ انتخابى در اختيار انسان نيست ، گناهان مربوط به حقوق الناس است ، [ امّا ] دربارهء حق اللّه ، توبه تصور دارد ، چون خداى تعالى خودش وعده داده از گناهان گذشته توبه‌كاران صرفنظر فرمايد ، ولى مردم چنين وعده‌اى به ما نداده‌اند ، و من كه حق آنان را ضايع كرده‌ام از بين بردن آثار سوء اين ظلم در اختيار من نيست ، هرچه من بگويم توبه كردم ، مادام كه صاحب حق از من راضى نشده فائده ندارد . چون خود خداوند سبحان هم حقوقى براى مردم جعل كرده ، و حقوق مردم را محترم شمرده ، و تعدى به يك فرد از بندگانش به اموال و ناموس و آبرو و جانش را ظلم و عدوان خوانده است و حاشا بر خداى عز و جل كه به كسى اختيار تام دهد ، تا بدون هيچ جرمى آن حقوق را از بندگانش سلب كند و در

--> ( 1 ) . الميزان ؛ ج 1 ، ص 288 و 289 .